Το Λεξικό του Λόγιου Επιπέδου της Νέας Ελληνικής

Αγαπητοί χρήστες,

Ακολουθεί σύντομο ενημερωτικό μήνυμα για τον ορισμό και τη λειτουργία του λογίου επιπέδου της σύγχρονης Κοινής Νέας Ελληνικής, καθώς και για το περιεχόμενο και τη χρησιμότητα του υπό προετοιμασία Λεξικού του Λογίου Επιπέδου της Νέας Ελληνικής (εφεξής ΛΕΛΟΓΕΝΕ), όπως προκύπτει από την εργασία των Anastassiadis-Symeonidis, Fliatouras & Nikolaou 2018 (http://euralex.org/wp-content/themes/euralex/proceedings/Euralex%202018/118-4-2915-1-10-20180820.pdf).

Το λόγιο επίπεδο σήμερα αφορά τις επιβιώσεις προγενέστερων φάσεων της ελληνικής γλώσσας σε όλα τα επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης (φωνολογία, μορφολογία, σημασιολογία, σύνταξη) και στο λεξιλόγιο, κυρίως στο επίσημο/ υψηλό/τυπικό επίπεδο και στον γραπτό λόγο. Επομένως, τα κριτήρια καθορισμού του είναι το ετυμολογικό με την έννοια της απολιθωματικότητας/ περιφερειακότητας/απόκλισης και το χρηστικό με την έννοια της επιλογής σε συγκεκριμένες περιστάσεις επικοινωνίας.

Το λόγιο/μη λόγιο είναι υπώνυμο του υψηλού/χαμηλού χρηστικού επιπέδου, που καθορίζεται με βάση ένα συνεχές, το οποίο περιλαμβάνει δύο αντίστοιχες ζώνες, τη λόγια και τη μη λόγια. Οι δύο αυτές ζώνες έχουν επικαλυπτική κατανομή στην νόρμα (ουδέτερη αμαρκάριστη ζώνη) με αποτέλεσμα αφενός να καθίσταται δυνατή η χρηστική μεταπήδηση, η διαχρονική χρηστική αλλαγή και η διπλο- ή πολυχρηστική δυνατότητα των λόγιων τύπων και αφετέρου ο βαθμός λογιότητας να ποικίλει στους ομιλητές ανά τεμάχιο και ανά παράγωγο του τεμαχίου.

Το λόγιο εκκινεί από το γλωσσικό ζήτημα ως αποκύημα ιδεολογίας και/ή γλωσσικής πολιτικής και έχει ψυχογλωσσικές και κοινωνιογλωσσικές προεκτάσεις, καθώς συνδέεται με την επίδειξη γοήτρου και την αρχαιομάθεια. Προκύπτει τόσο από τη φυσική γλωσσική εξέλιξη μέσω της επιβίωσης όσο και από την τεχνητή αναγέννηση στοιχείων μέσω της καθαρεύουσας ή του αντιδανεισμού στοιχείων από ξένες γλώσσες κυρίως στην ορολογία. Σαράντα χρόνια μετά την καθιέρωση της δημοτικής διαφαίνεται μια σταδιακή αποσύνδεση από πολιτικές και κοινωνικές συνδέσεις, κυρίως στις νεαρότερες ηλικιακές ομάδες, και μία μετακίνηση προς την πραγματολογική επιλογή. Επίσης, τείνει να αποκτήσει είτε διακριτική λειτουργία στη γλώσσα είτε μια ιδιαίτερη υφολογική/σημασιολογική λειτουργία, κυρίως μεταφορική, βελτιωτική ή επιτατική, χωρίς να απουσιάζουν βέβαια ακραίες αλλά περιθωριακές τάσεις ιδεολογικά προσανατολισμένου νεοκαθαρευουσιανισμού.

Το λόγιο συναντάται σε πολλές εκφάνσεις τις καθημερινής ζωής, όπως ταμπέλες, οδωνύμια, μάρκες, επίσημες ανακοινώσεις κλπ. Είναι ακόμα λειτουργικό όχι με τρόπο φυσικό αλλά ως αναλογική διαδικασία στην ορολογία, την παικτικότητα, την κατασκευαστική μορφολογία και την ορθογραφία. Κατά ένα ποσοστό προσαρμόζεται στη δημοτική και κατά ένα άλλο επαναφέρεται μέσω της υπερδιόρθωσης. Σε γενικές γραμμές, ενισχύει τη γλωσσική πολυτυπία και την ποικιλία.

Σε επίπεδο εκμάθησης της ελληνικής, το λόγιο άλλοτε είναι απαραίτητο, εφόσον δεν έχει ανταγωνιστή, και άλλοτε είναι στοιχείο επιλογής. Δυσκολεύει ιδιαίτερα τους μαθητές, ειδικά όσους μαθαίνουν την ελληνική ως ξένη. Η διδασκαλία του είναι σημαντική, διότι ενισχύει ορισμένες γλωσσικές και πραγματολογικές πτυχές της ελληνικής και θα μπορούσε να αποτελέσει γέφυρα για την καλύτερη εκμάθηση της αρχαίας ελληνικής. Δεν φαίνεται να είναι φυσικώς εγκατεστημένο στους μαθητές αλλά με τις κατάλληλες μεταγνωστικές στρατηγικές εκμάθησης μπορεί να αποβεί ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο, αρκεί να μην λαμβάνει τη μορφή προτυποποίησης.

Το ΛΕΛΟΓΕΝΕ είναι ένα ειδικό λεξικό, που επιχειρεί να συγκεντρώσει, να περιγράψει και να ερευνήσει τα λόγια στοιχεία της σύγχρονης Κοινής Νέας Ελληνικής σε όλα τα επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης. Περιλαμβάνει ως λήμματα λέξεις, φράσεις και σχηματιστικά στοιχεία με λόγια τεμάχια. Στην αρχική φάση παραδίδεται ένα βασικό σώμα λημμάτων και παραδειγμάτων χρήσης, όπως προκύπτει κυρίως από τη σύνθετη αναζήτηση στο ηλεκτρονικό Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και την αποδελτίωση άλλων λεξικών και σωμάτων κειμένων στο πλαίσιο της πρακτικής άσκησης των φοιτητών (Αθηνά Αθανασιάδου, Σοφία Γιαπαντζαλή, Ελίνα Μαϊμάρη, Συμέλα Μαυρίδου), που δημοσιεύτηκε σε συλλογικό τόμο για το λόγιο επίπεδο της σύγχρονης κοινής νέας ελληνικής από τις εκδόσεις Πατάκη (Φλιάτουρας & Αναστασιάδη-Συμεωνίδη (επιμ)). Σταδιακά θα ενημερώνεται με ερμηνείες, χρηστικές αναλύσεις και στατιστικά στοιχεία από σώματα κειμένων, ιστορία και ετυμολογία των λέξεων και φυσικά νέα λήμματα και επιπρόσθετο υλικό. Στα σχέδιά μας είναι τη λεξικογραφική ομάδα να αποτελούν προπτυχιακοί φοιτητές του Τ.Ε.Φ./Δ.Π.Θ. στο πλαίσιο της πρακτικής άσκησης. Το συγκεκριμένο λεξικό είναι πολύ σημαντικό όχι μόνο για τη θεωρητική και ιστορική ανάλυση της ελληνικής, αλλά και για την εκπαίδευση, καθώς μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο για τον μαθητή και τον καθηγητή. Τελικός στόχος είναι η έκδοση ενός έντυπου λεξικού.
Να σημειώσουμε ότι απαγορεύεται οποιαδήποτε χρήση ή αναπαραγωγή του υλικού, χωρίς αναφορά στις πηγές προέλευσης.

 

Με εκτίμηση
Ασημάκης Φλιάτουρας